KLASIFIKIMI I GJALLESAVE
PROTISTET DHE KERPUDHAT
BIMET
KAFSHET E THJESHTA
KAFSHET E KOMPLIKUARA
ORGANIZMAT DHE MJEDISI
ENERGJIA   PER      JETEN
Energjia e përgjithshme e çdo objekti përbëhet nga energjia kinetike dhe potenciale.
Energjia kinetike është energjia që i detyrohet lëvizjes së një objekti. Energjia termike është forme e energjisë kinetike. Energjia potenciale është energjia që i detyrohet strukturës së brendshme të lëndës. Energjia kimike është një formë e energjisë potenciale. Energjia potenciale mund të shndërrohet në energji kinetike dhe anasjelltas. Qelizat, gjatë ciklit të tyre jetësor,  shfrytëzojnë energjinë potenciale të lidhjeve kimike. Qeliza është e aftë të shndërrojw një formw energjie në një tjetër. Ky shndërrim kryhet në kloroplaste dhe në  mitokondri. Në botën e gjallë dallohen tri forma themelore të shndërrimit të energjisë :
1.        Energjia diellore
kapet nga pigmenti i klorofilit , që gjendet në kloroplastet e bimëve të gjelbra dhe shndërrohet nëpërmjet proçesit të fotosintezës në energji kimike, e cila më pas përdoret për formimin e karbohidrateve duke u nisur nga H2O dhe CO2. Pra energjia diellore (energji kinetike) shndërrohet në energji kimike (energji potenciale);
2.        Energjia kimike
e përbërjeve organike nw proçesin e frymëmarrjes qelizore shndërrohet nw energji biologjikisht të përdorshme (në formën e lidhjeve makroergjike fosfate të ATP) . Ky shndërrim kryhet në mitokondri.
3.        Energjia kimike e lidhjeve makroergjike fosfate
në qelizë kryen punë mekanike, elektrike, osmotike etj.
Reaksionet kimike janë ndryshime të strukturës molekulare të një ose disa substancave gjatë të cilave njëra prej tyre shndërrohet në një substancë tjetër me veti të reja dhe çlirohet ose thithet energji. Reaksionet e sintezës quhen anabolike dhe shoqërohen me thithje energjie. Reaksionet e shpërbërjes quhen katabolike dhe shoqërohen me çlirim energjie.  Reaksionet që zhvillohen në qelizë nga pikëpamja energjitike janë dy llojesh : ekzo dhe endoergonike.
VETITE E ENZIMAVE

1.        Enzimat kanw veprimtari tw lartw katalitike
2.        Veprojnw vetwm mbi njw substrat tw dhënë
3.        Teorikisht reaksionet e kontrolluara  prej enzimave janë të kthyeshme dhe enzimat asnjëherë nuk ndikojnë në përcaktimin e drejtimit të  reaksionit.
Disa enzima kanë vetëm natyrë proteinore, kurse disa të tjera përbëhen nga një pjesë proteinore (apoenzimë) dhe pjesa tjetër (koenzimë) është molekulë organike që përmban grupin fosfat. Te koenzimat hyjnë vitaminat (tiamina B1, piridoksina B6 etj) . As apoenzima as koenzima veç e veç nuk ushtrojnë veprim katalitik.
FAKTORET QE NDIKOJNE NE VEPRIMTARINE E ENZIMAVE
        TEMPERATURA: në temperaturën 50-60 °C shumica e enzimave e humbasin veprimin katalitik. Mosaktivizimi i enzimave është i pakthyeshëm. Pra mosaktivizimi i enzimave çon në vdekjen e organizmit.
        ACIDITETI: enzimat janë të ndjeshme ndaj mjedisit acid ose bazik. Disa lloje veprojnë vetëm në mjedis acid (pepsina pH=2), të tjera në mjedis bazik (tripsina pH=8,5) dhe pjesa më e madhe në mjedis asnjanës.
        PERQENDRIMI: kur pH, temperatura nuk ndryshojnë dhe substrati është me bollëk atëherë shpejtësia e reaksionit është në përpjestim të drejtë me sasinë e enzimës. Kur pH, temperatura dhe përqendrimi i enzimës nuk ndryshon atëherë shpejtësia fillestare e reaksionit rritet deri në një farë kufiri në përpjestim të drejtë me sasinë e substratit. Në qoftë se   një sistemi enzimatik i nevojitet ndonjë koenzimë atëherë përqendrimi i saj përcakton shpejtësinë e përgjithshme të reaksionit.
        HELMIMI I ENZIMAVE: disa enzima janë të ndjeshme ndaj helmeve si cianuri etj. Edhe në përqendrime të vogla ato shkaktojnë inaktivizimin e enzimave. Edhe vetë enzimat shërbejnë si helme (helmi i gjarpërinjve, bleteve, akrepave) duke shkatërruar qelizat e gjakut apo të indeve të ndryshme.
  FRYMEKEMBIMI QELIZOR DHE FERMENTIMI
C6H12O6  +  O2  = 6 CO2  + 6 H2O  +   ATP
Të gjitha qelizat marrin një energji biologjikisht të dobishme në sajë të reaksioneve enzimatike,në ecurinë e të cilave elektronet kalojnë nga një nivel energjetik në tjetrin, dhe si akseptor shërben oksigjeni i cili vepron me hidrogjenin dhe formon ujë. Pwrçuarja e elektroneve të oksigjenit ndodh me pjesëmarrjen e enzimave që ndodhen në matriksin mitokondral.Procesi i frymëkëmbimit qelizor ndodh në temperaturën e trupit, pasi qelizat nuk mund të përballojnë temperatura të larta për djegien e substancave organike. Shpërbërja dhe djegia e tyre ndodh në mënyrë të kontrolluar dhe energjia e çliruar në çdo fazë të proçesit magazinohet në formën e ATP-së. Oksidimi i një substance organike ndodh ose nëpërmjet adicionit të oksigjenit ose dehidrogjenimit. Frymëkëmbimi qelizor përfshin dy faza: glikolizen dhe ciklin e Krebsit.
GLIKOLIZA
a)        Faza e parë  ndodh pa praninë e oksigjenit dhe prandaj quhet anaerobe.
b)        Kryhet në citoplazmën e qelizës.
c)        Një  molekulë C6H12O6 shpërbëhet në dy molekula acid piruvik.
d)        Harxhohen dy ATP dhe formohen katër ATP. Pra bilanci del me dy molekula ATP të fituara të cilat përmbajnw rreth 7 % tw energjisw që zotëron një molekulw C6H12O6.
e)        Në këto reaksione marrin pjesw 12 enzima.

CIKLI I KREBSIT

1)        Faza e dytë kryhet në prani të oksigjenit dhe quhet aerobe.
2)        Acidi piruvik shpërbëhet deri në CO2 ,H2O dhe energji.
       Shndërrimet që ndodhin :
a)        Shkëputet një hidrogjen dhe një dioksid karboni nga një molekulë acidi piruvik
b)        Formohet një radikal acetik
c)        Radikali acetik vepron me Co-A dhe formon acetil Co-A
d)        Acetili Co-A bashkëvepron me oksalatin (me 4 atome karbon) i pranishëm në mitokondri dhe formon acidin citrik (me 6 atome karbon) .
e)        Nga acidi citrik shkëputet një atom karbon dhe formohet një përbërje me 5 atome karbon dhe një molekulë CO2
f)        Shkëputet përsëri një atom karbon dhe formohet një përbërje me katër atome karbon e cila bashkëvepron me acidin acetik për të ridhënë acid citrik dhe për të rifilluar ciklin
g)        Karboni që shkëputet çlirohet në formën e CO2
h)        Atomet hidrogjen hyjnë në një sistem transporti në fund të të cilit bashkëveprojnë me oksigjenin dhe japin H2O
i)        Gjatë sistemit të transportit ADP                        ATP në të cilën magazinohet energjia e çliruar gjatë reaksioneve të njëpasnjëshme.
BILANCI :
Formohen 38 molekula ATP ose 55 - 60 % e energjisë që gjendej në lidhjet kimikë të një molekule glukoze.
REAKSIONI :
C6H12O6  +  6 O2   = 6 CO2  + 6 H2O  +  38 ATP

a)        Quhet fermentim shpërbërja e disa molekulave organike në mungesë të oksigjenit.
b)        Ky proçes çliron shumë më pak energji se frymëkëmbimi
c)        Gjatë fermentimit jo gjithmonë përftohet CO2 dhe H2O
d)        Krahas CO2 formohen produkte karakteristike nga të cilat marrin emrin llojet e ndryshme të fermentimit:
1)        Fermentimi laktik. Në indet e kafshëve, sidomos në muskuj në kushte anaerobe acidi piruvik shndërrohet në acid laktik. Gjatë këtij proçesi glukoza dehidrogjenizohet, hidrogjeni kapet nga acidi piruvik dhe reduktohet deri në acid laktik. Meqë nuk ka dekarboksilim nuk ka as çlirim të CO2.

C6H12O6 = 2 CH3 CHOHCOOH +  18 Kkal / mol
2)        Fermentimi alkoolik
. Majatë e shpërbëjnë glukozën deri në formimin e acidit piruvik i cili dekarboksilohet nga veprimi i enzimave dhe në fund formohet alkool etilik.
C6H12O6  = 2 CO2  + 2 CH3CH2OH  +  21 Kkal / mol
3)        Fermentimi butirrik
. Shkaktohet nga disa baktere  njëqelizore të familjes Clostridium duke e shndërruar glukozen në një varg reaksionesh deri në acid butirrik.
C6H12O6 = CH3CH2CH2COOH + CO2 + 2 H2 + 17 Kkal / mol
4)        Fermentimi acetik
. Bakteret e uthullës përdorin energjinë e alkoolit etilik.
C6H12O6 = 2 CO2  + 2 CH3CH2OH  +  21 Kkal / mol
Një molekulë alkool etilik dhe një H 2O nëpërmjet një dehidrogjenizimi të dyfishtë formojnë acid acetik dhe hidrogjen i cili hyn në zinxhirin respirator dhe lidhet me oksigjenin për të formuar ujë.

CH3CH2OH + O2=CH3COOH + H2O + 118 Kkal
   
FOTOSINTEZA  DHE  FORMIMI I  LËNDËVE       
           ORGANIKE  TE BIMËT
a)        Reaksionet e varura nga drita që kryhen në stromën e kloroplasteve
        
Aktivizimi i klorofilës e ngacmon molekulën e klorofilës dhe energjia kinetike e dritës shndërrohet në energji kimike potenciale si rezultat i kalimit të elektroneve nga nivele të ulta energjitike në nivele të larta energjitike.
        Shpërbërja e molekulës së ujit. Energjia e çliruar nga klorofila shërben për të ndarë atomet e molekulës së ujit.
        Energjia e tepërt magazinohet në molekulën e ATP-së. Kloroplastet përmbajnë ADP dhe energjia e tepërt e çliruar nga klorofila shkon për shndërrimin e ADP-së në ATP. Ky proçes quhet fosforilim. Pra, ATP-ja shërben si transportues dytësor i energjisë. Kjo energji do të përdoret në stadet e mëvonshme të fotosintezës.
        Hidrogjeni kapet nga NADP. Hidrogjeni i çliruar nga shpërbërja e molekulës së ujit kapet menjëherë nga NADP, e cila është një akseptor i mirë i hidrogjenit dhe shndërrohet në NADPH2.  NADPH2 është shumë i paqëndrueshëm dhe hidrogjeni transformohet në një përbërje tjetër ndërsa oksigjeni i çliruar vjen si rezultat i shpërbërjes së molekulës së ujit gjatë fotolizës.



b)        Faza e pavarur nga drita
Rezultati më i rëndësishëm i këtyre reaksioneve është organizimi i karbonit në molekulën e glukozës. Ky proçes zhvillohet në mënyrë ciklike. Gjatë stadeve të ndryshme të ciklit disa përbërje formohen, shpërbëhen dhe riformohen, ndërsa atomet e karbonit bashkohen zinxhir ku lidhen atome hidrogjen dhe oksigjen për të formuar glukozën me formule C6 H12 O6: Nga ky proçes e ka prejardhjen gjithë bota organike. Shkurtimisht reaksionet e kësaj faze janë :
I.        
CO2 fiksohet RDP (ribulozdifosfati) i cili është një sheqer me 5 atome karbon dhe 2 grupe fosforike. RDP konsiderohet si akseptor i CO2. Produkt i këtij reaksioni është një sheqer i paqëndrueshëm me 6 atome karbon që shpërbëhet menjëherë në 2 molekula acid fosfoglicerik ( PGA ).
II.        
PGA shndërrohet në PGAL. Pas një fraksioni të sekondës PGA bashkohet me hidrogjenin e çliruar nga NADPH2 duke formuar PGAL (aldehidifosfoglicerinik). Energjia e nevojshme për këtë reaksion vjen nga shpërbërja e ATP në ADP dhe acid fosforik. PGAL mund të përdoret drejtpërsëdrejti nga qeliza prandaj konsiderohet si produkti bazë i fotosintezës. Por pjesa më e  madhe e tij i nënshtrohet një serie reaksionesh të eliminimit apo adicionit.
III.        
Fati i PGAL. Siç e thamë, pjesa më e  madhe e PGAL nuk përdoret nga qeliza, prandaj ajo i nënshtrohet shndërrimeve në përbërje të tjera. Një nga këto përbërje është  RDP  ( ribulozdifosfati) që siç e thamë më lartë përdoret si akseptor i CO2 në kloroplaste. Pra kemi të bëjmë me një reaksion ciklik. RDP është e domosdoshme për të formuar PGAL dhe një pjesë e PGAL shndërrohet në RDP, për ta përgatitur kloroplastin për një fazë të re të aktivitetit fotosintetik. Molekula të tjera PGAL shndërrohen në glukozë.  Ky shndërrim ndodh nga bashkimi  i 2 molekulave PGAL dhe eliminimin e grupeve fosforike të cilat zëvendësohen nga atome hidrogjen. Bimë të ndryshme e përdorin PGAL për të formuar jo vetëm glukozë, fruktozë apo amidon, por edhe substanca të tjera organike të domosdoshme për ciklin e tyre jetësor.
RENDESIA BIOLOGJIKE E FOTOSINTEZES
Nëse fotosinteza nuk do të ndodhte, planeti ynë do të popullohej vetëm nga disa lloje bakteresh. Nuk do të kishte as bimë e as kafshë. Pra fotosinteza është proçes esencial për jetën duke pasur parasysh se atij i detyrohet shndërrimi i substancave inorganike në substanca organike. Ajo shërben si urë lidhëse ndërmjet botës inorganike dhe asaj organike, në themel të së cilës qëndrojnë faktorët e fotosintezës:  klorofila,enzimat dhe energjia diellore.
KRAHASIMI NDERMJET FOTOSINTEZES DHE FRYMEKEMBIMIT QELIZOR
FOTOSINTEZA:
        Sinteza e  substancave organike,
        magazinimi i energjisë diellore në molekulën e glukozës,
        thithja e dioksidit të karbonit
        Formimi i glukozës vetëm nga PGAL ndodh vetëm ditën
        Ndodh vetëm në qelizat bimore
        Ndodh në kloroplaste
FRYMEKEMBIMI :
        shpërbërja e substancave organike,
        çlirimi i energjisë nga shpërbërja e glukozës,
        çlirim i CO2,
        shndërrimi i glukozës në CO2+H2 O,
        ndodh edhe ditën edhe natën,
        ndodh në të gjitha qelizat e gjalla,
        ndodh në mitokondri